Lector Lisbeth Verharen: ‘De sociale kwaliteit-benadering geeft de richting aan voor de sociale basis’ 

‘De sociale kwaliteit-benadering is als een prikker door alle variëteit in het sociaal werk.’ Met die beeldspraak opende voorzitter Krijn van Beek op 14 september 2026 de bijeenkomst van de Werkplaatsen Sociaal Domein die in het teken stond van deze theorie. Die bestaat al een poos, maar heeft zich pas recent genesteld in het curriculum van de opleidingen sociaal werk.  

Het lectoraat van Lisbeth Verharen heet Versterken van Sociale Kwaliteit en zij legt de waarde van de sociale kwaliteit-benadering al jaren uit. ‘Het concept bevat de ingrediënten om op een brede, sociale, manier te kijken naar de samenleving, dus breder dan alleen naar het economische. Het geeft de richting aan van waar het in de sociale basis naartoe moet.’  

Sociale Kwaliteit – de theorie 
Lisbeth Verharen was in 2024 hoofdauteur van dit artikel, dat verplichte kost is voor iedereen die geïnteresseerd is in de theorie van sociale kwaliteit. In het artikel staat een visualisatie, met een horizontale en een verticale as. De uitersten van de horizontale as zijn formeel en informeel, bij de verticale zijn de uitersten individueel en collectief. De beide assen kruisen elkaar, waardoor vier kwadranten ontstaan. Dat zijn de werkterreinen van het sociaal werk: sociaaleconomische zekerheid, sociale inclusie, sociale cohesie en sociale empowerment. In elk kwadrant zijn drie soorten factoren van belang: conditionele, constitutionele (die mensen in hun aanleg meekrijgen) en normatieve.  

Je kunt in elk kwadrant naar de conditionele en constitutionele factoren kijken om te analyseren hoe het er voor staat, en naar de normatieve factoren om te zien wat er nodig is. Voor het kwadrant van de sociaaleconomische zekerheid – basiszaken als voldoende inkomen, veiligheid en een woning – gaat dat als volgt. De conditionele factoren in dit kwadrant zijn bijvoorbeeld de situatie op de arbeids- en woningmarkt en het stelsel van sociale zekerheid. De constitutionele, dus persoonlijke, factoren bepalen in hoeverre iemand voor zichzelf een situatie van bestaanszekerheid kan creëren, bijvoorbeeld via opleiding. De normatieve factor die in dit kwadrant aan de orde is, is sociale rechtvaardigheid. Die helpt om te zien wat er nodig is, bijvoorbeeld meer belasting op vermogen.  

Kompas 

Verharen legt uit dat het sociaal werk draait om het versterken van de condities in alle vier de kwadranten. ‘Als de sociaaleconomische zekerheid op orde is kunnen mensen meedoen, en dat bereik je door te werken aan de waarde sociale rechtvaardigheid, dat is je kompas. Sociale inclusie zorgt ervoor dat mensen ervaren dat ze ertoe doen en dat bereik je door gelijkwaardigheid na te streven, in een samenleving vol verschillen tussen mensen. Als derde de sociale cohesie, die zorgt ervoor dat mensen het gevoel hebben dat ze erbij horen en dat versterk je door solidariteit te stimuleren. En dankzij sociale empowerment, tot slot, kunnen mensen zichzelf zijn en grip en invloed op hun leven hebben. Dat versterk je door te werken aan menselijke waardigheid.’ 

Wisselwerking

Vervolgens legt Verharen uit waarom het sociale zo belangrijk is in de benadering. ‘Hiermee onderstrepen we hoe individu en samenleving altijd met elkaar in wisselwerking staan. Daarom hebben we het ook over sociale empowerment. Empoweren kan iemand niet in zijn eentje doen, dat kan alleen in wisselwerking met de omgeving.’ Mensen ontwikkelen zich en samenlevingen zijn altijd in beweging, benadrukt Verharen ook. Die dynamiek beïnvloedt de sociale kwaliteit. Bovendien intervenieert de conditie in het ene kwadrant met die in de andere drie. ‘Je hebt in feite vier knoppen om aan te draaien. Verbetert de ene conditie, dan zie je dat vaak terug in de andere condities. Daarbij is er niet eentje die de sterkste invloed heeft.’ Ze beschrijft hoe dit in de praktijk van een buurtkeuken werkt in een verhelderende column. Dit verhaal laat ook zien hoe de sociale kwaliteit-benadering helpt om gefundeerd uit te leggen wat het sociaal werk doet en waar het aan bijdraagt. Daarmee is het ook zeer bruikbaar voor kwaliteits- en verantwoordingsgesprekken met opdrachtgevers. 

Puzzelen 

In een van de workshops tijdens de bijeenkomst van de Werkplaatsen Sociaal Domein krijgen de deelnemers de kans om het bordspel Sociality te spelen, onder leiding van Nicole Verhoeven en Robin Smits, de spelontwikkelaars vanuit de Werkplaats Arnhem en Nijmegen. De deelnemers zijn enthousiast: ‘Het is een actieve manier om de begrippen uit de theorie te laden’, ‘Wij gingen strategisch redeneren om zo snel mogelijk op alle acht plekken een kaartje te hebben’ en ‘Het puzzelen over de juiste oplossing geeft je extra inzicht in waarom je bepaalde keuzes maakt.’ 

Bordspel Sociality
Het bordspel Sociality kan gespeeld worden door iedereen die vertrouwd wil raken met de sociale kwaliteit-benadering: studenten, professionals, leidinggevenden of beleidsmakers. Spelers krijgen steeds een aantal mogelijke interventies voorgelegd in een doorlopende praktijkcasus. Door de juiste keuzes te maken kunnen ze uiteindelijk op acht verschillende manieren aan de sociale kwaliteit werken. Het gesprek over de keuzes en de toelichting vanuit het spel zorgen ervoor dat de spelers een beter begrip krijgen van de sociale kwaliteit-benadering.  

Moeders in Zaandam

In een andere workshop gaat het over een begeleidingsproject in Zaandam tijdens de eerste duizend dagen van een kind, en de vraag hoe je het vertrouwen kunt winnen van moeders in kwetsbare situaties. Martine Jeukens-Visser van de werkplaats Noord-Holland onderzocht de impact van wekelijkse bezoekjes door studenten, in combinatie met deelname aan groepsbijeenkomsten. Het blijkt dat de impact zich op verschillende condities van de sociale kwaliteit manifesteert. Dat studenten helpen bij allerlei regelzaken zoals de zorgverzekering en formulieren invullen, draagt bij aan sociaaleconomische zekerheid. En bijvoorbeeld dat de moeders meedoen aan groepsbijeenkomsten en daardoor ervaren erbij bij te horen, betekent dat er aan de sociale cohesie wordt gewerkt. Jeukens-Visser herkent uit de theorie heel sterk dat alles met alles samenhangt: ‘Heeft de student eenmaal het vertrouwen opgebouwd, dan wordt voor de moeders de drempel lager om aan de groepsbijeenkomst mee te doen.’ Lees ook dit artikel in het online magazine over sociale kwaliteit.

Koppelen aan opbouwwerk 

In het nagesprek met de zaal krijgt Verharen de vraag hoe de sociale kwaliteit-benadering zich verhoudt tot opbouwwerk en de daarin gangbare ABCD-werkwijze. Volgens Verharen valt die werkwijze heel goed te koppelen aan sociale kwaliteit: ‘Als je aan het ontdekken bent welke krachten er in een buurt of persoon aanwezig zijn, kun je specifiek luisteren naar wat er verteld wordt over de bijdrage aan het sociaaleconomische, de sociale cohesie, enzovoort. Je hoort misschien veel over ontmoetingsactiviteiten, maar minder over wie daar wel en niet komen – dus over sociale inclusie.’  Doordat je kijkt en luistert vanuit sociale kwaliteit gaan je zaken opvallen waar je anders misschien niet bij stil staat. Een andere deelnemer vraagt zich af hoe de sociale kwaliteit benadering zich verhoudt tot het concept Positieve Gezondheid. Verharen legt de wezenlijke verschillen uit: ‘Sociale kwaliteit is een theoretische benadering waarmee je de samenleving vanuit een sociaal perspectief kunt analyseren; positieve gezondheid is een gesprekstool. Een ander verschil is het individuele versus het sociale: de sociale kwaliteit-benadering gaat uit van de wisselwerking tussen individu en samenleving.’ 

Reacties van deelnemers: 
‘Ik heb nog wel oefening nodig met de begrippen.’ 
'Ik heb meer inzicht gekregen hoe de verschillende condities met elkaar samenhangen.’ 
‘Ik denk dat de gezamenlijke taal die de sociale kwaliteit brengt, kan helpen om uit te leggen waar je met je werk aan bijdraagt.’ 
‘Ik ga dit in mijn eigen team bespreken en ook met de opdrachtgevers.’ 
‘De waarden helpen om te zien wat er nodig is.’ 

Deep dive sessies 

In de deep dive sessies bespraken de deelnemers wat deze inzichten betekenen voor hun eigen werkpraktijk. Voor het beleid betekent het dat medewerkers uit verschillende domeinen in eenzelfde taal kunnen praten over hoe zij werken aan sociale kwaliteit in de sociale basis. Werkgevers kunnen hun organisatie langs de meetlat van sociale kwaliteit leggen en dan bijvoorbeeld zien dat ze zich meer op sociale inclusie willen gaan richten. Een dashboard op basis van de sociale kwaliteit-benadering, zoals dit Friese voorbeeld, zorgt ervoor dat er blijvend aandacht is voor alle vier de kwadranten.  

Tekst: Tea Keijl